وضعیت تولیدات بیوتکنولوژی ایران 1390–1405 | دارو، صادرات و سهم GDP
بیوتکنولوژی ایران در فاصله سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۵ یکی از پرشتابترین دورههای رشد خود را تجربه کرده است. این رشد هم در تولید علم و هم در توسعه محصول، صادرات و خودکفایی دارویی قابل مشاهده است. ایران طی این دوره توانسته جایگاه جهانی خود را از رتبه ۱۳ به رتبه ۱۲ در تولید علم بیوتکنولوژی ارتقا دهد و در سطح قاره آسیا، به جمع ۴ تا ۵ کشور برتر در تولید محصولات بیوتکنولوژی راه پیدا کند.
اگرچه سهم محصولات بیوتکنولوژی از تولید ناخالص داخلی کشور هنوز حدود ۰٫۶ درصد است، اما وجود ۱٬۴۸۰ شرکت دانشبنیان فعال، تولید ۴۵ نوع داروی بیولوژیک و حضور صادراتی در دهها کشور، نشان میدهد این حوزه به یکی از پیشرانهای اصلی اقتصاد دانشبنیان ایران تبدیل شده است.
جایگاه جهانی و منطقهای بیوتکنولوژی ایران
در دهه گذشته، ایران در منطقه غرب آسیا عملاً رقیب مستقیمی در حوزه بیوتکنولوژی ندارد و در سطح آسیا در میان کشورهای پیشرو قرار گرفته است. این موقعیت حاصل یک مسیر سیاستگذاری تدریجی اما پیوسته است که از تشکیل کمیته ملی توسعه زیستفناوری در سال ۱۳۷۹ آغاز شد و با تأسیس ستاد توسعه زیستفناوری در سال ۱۳۸۷ شتاب بیشتری گرفت.
تمرکز بر توسعه توان بومی، تربیت نیروی انسانی متخصص و حمایت از شرکتهای دانشبنیان باعث شد بیوتکنولوژی از یک حوزه صرفاً پژوهشی به یک صنعت مولد تبدیل شود.
تولیدات ناخالص بیوتکنولوژی در ایران (محصولات و پروژهها)
بیوتکنولوژی پزشکی و دارویی
بیوتکنولوژی پزشکی و دارویی بدون تردید پیشران اصلی صنعت بیوتکنولوژی ایران در این بازه زمانی بوده است. تعداد داروهای بیولوژیک تولید داخل طی چند سال رشد چشمگیری داشته است:
-
۱۳۹۹: ۲۴ نوع داروی بیولوژیک
-
۱۴۰۱: ۲۸ تا ۲۹ نوع
-
۱۴۰۲: ۳۶ نوع
-
۱۴۰۳: ۴۰ نوع
-
۱۴۰۴: ۴۵ نوع داروی بیوتکنولوژی
امروزه حدود ۹۹ درصد داروهای بیوتکنولوژی پزشکی مصرفی کشور تولید داخل است و تنها نزدیک به ۱ درصد واردات دارد. اهمیت این دستاورد زمانی روشنتر میشود که بدانیم ایران از میان حدود ۱۵۰ محصول دارویی بیوتکنولوژی در بازار جهانی، موفق به تولید ۴۰ محصول شده است؛ نتیجهای که پس از ۲۵ تا ۳۰ سال سرمایهگذاری مستمر به دست آمده است.
تولید واکسنها و مواد اولیه دارویی
ایران در حوزه واکسنهای نوترکیب نیز پیشرفتهای مهمی داشته است، از جمله:
-
اجرای ۱۲ پروژه فعال توسعه واکسن
-
تولید واکسنهای کووید-۱۹ مانند «فخرا» و «پاستوکووک»
-
توسعه واکسنها و فرآوردههای ویروسی درمانی
در کنار این موارد، کشور توانسته است ۹۰ نوع ماده اولیه دارویی مبتنی بر فناوری بیوتکنولوژی را در داخل تولید کند که نقش مهمی در زنجیره تأمین صنعت دارو دارد.
بیوتکنولوژی کشاورزی
بیوتکنولوژی کشاورزی در ایران نسبت به حوزه پزشکی سابقه کوتاهتری دارد و با موانع قانونی و سیاستی متعددی مواجه بوده است. پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیستفناوری بهعنوان نهاد مرجع، در حال حاضر بر روی:
-
۵۵ پروژه مرتبط با کشاورزی و امنیت غذایی
-
تحقیقات مرتبط با محصولات تراریخته (در مرحله پژوهش و توسعه)
فعالیت میکند.
با وجود اینکه ایران در سال ۱۳۹۸ وابستگی صددرصدی به واردات بذر ذرت داشت، تحقیقات گستردهای روی محصولات مقاوم به خشکی، شوری و آفات انجام شده است. با این حال، ممنوعیت قانونی کشت تجاری محصولات تراریخته موجب شده تولید صنعتی در این حوزه همچنان محدود باقی بماند.
بیوتکنولوژی صنعتی و محیطزیستی
بر اساس گزارشهای رسمی، بیوتکنولوژی صنعتی، محیطزیستی و دریایی کمترین سهم را در توسعه بیوتکنولوژی ایران داشتهاند. این در حالی است که ظرفیتهای بالایی در حوزههایی مانند تجزیه زیستی، تصفیه آلایندهها، زیستپالایی و تولید آنزیمهای صنعتی وجود دارد، اما این بخشها هنوز در اولویت سیاستگذاری و سرمایهگذاری قرار نگرفتهاند.
سلولهای بنیادی و پزشکی دقیق
حوزه سلولهای بنیادی و پزشکی دقیق یکی از جوانترین اما سریعالرشدترین شاخههای بیوتکنولوژی ایران است. کشور با ورود چند محصول جدید درمانی به بازار، توانسته است:
-
از رتبه ۱۲ به رتبه ۸ جهان صعود کند
-
هدفگذاری کوتاهمدت برای رسیدن به رتبه ۵ جهانی داشته باشد
-
چندین محصول درمانی سلولی جدید را در سال ۱۴۰۳ معرفی کند
تولیدات خالص بیوتکنولوژی (شاخصهای اقتصادی)
صادرات محصولات بیوتکنولوژی
روند صادرات محصولات بیوتکنولوژی ایران طی سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته است:
-
۱۴۰۰: حدود ۳۰ میلیون دلار
-
۱۴۰۲: ۸۰ تا ۹۰ میلیون دلار
-
۱۴۰۳: حدود ۱۵۰ میلیون دلار (اعلامشده)
محصولات بیوتکنولوژی ایران به ۳۵ کشور جهان صادر میشوند و نکته مهمتر اینکه حدود ۶۰ درصد کل صادرات دارویی کشور به محصولات بیوتکنولوژی اختصاص دارد. این موضوع نشان میدهد بیوتکنولوژی پزشکی نقش کلیدی در ارزآوری صنعت دارو ایفا میکند.
سهم از تولید ناخالص داخلی (GDP)
در حال حاضر، محصولات بیوتکنولوژی حدود ۰٫۶ درصد از GDP ایران را تشکیل میدهند. این رقم در مقایسه با کشورهای پیشرفته که سهمی تا ۱۰ درصد دارند، نشان میدهد ایران هنوز در مراحل اولیه بلوغ صنعتی قرار دارد.
هدفگذاریهای اعلامشده عبارتاند از:
-
کوتاهمدت (۱ تا ۲ سال): دستیابی به ۱٫۶ درصد GDP
-
بلندمدت (۱۰ تا ۱۵ سال): رسیدن به سهم ۱۰ درصدی از GDP
صرفهجویی ارزی
یکی از مهمترین پیامدهای توسعه بیوتکنولوژی، کاهش وابستگی به واردات و صرفهجویی ارزی است:
-
صرفهجویی سالانه: ۱ تا ۲ میلیارد دلار
-
صرفهجویی در بازه ۱۳۹۰–۱۴۰۰: حدود ۸ میلیارد دلار
-
صرفهجویی در ۵ سال اخیر (۱۳۹۸–۱۴۰۳): حدود ۵ میلیارد دلار
اگرچه برخی از این ارقام مبتنی بر برآوردهای رسمی هستند و نیاز به صحتسنجی دقیقتر دارند، اما جهتگیری کلی آنها اهمیت اقتصادی این صنعت را بهخوبی نشان میدهد.
نیروی کار و سرمایهگذاری
سرمایهگذاری
در دهه ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰:
-
حدود ۱۵۰ میلیارد تومان در زیستفناوری و کشاورزی
-
۲۵۰ میلیارد تومان در دارو
-
۷۰ میلیارد تومان در تجهیزات سرمایهگذاری شده است
با این حال، سهم هزینه تحقیق و توسعه (R&D) از GDP کشور حدود ۰٫۵ درصد است، در حالی که حداقل مقدار مطلوب ۲ درصد برآورد میشود.
نیروی انسانی
در حال حاضر، حدود ۵۸ هزار نفر در شرکتهای دانشبنیان حوزه سلامت و بیوتکنولوژی مشغول به کار هستند. تعداد شرکتهای دانشبنیان فعال در این حوزه از حدود ۵۰ شرکت در سال ۱۳۹۵ به ۱٬۴۸۰ شرکت در سال ۱۴۰۴ رسیده است که نشاندهنده تعمیق اکوسیستم نوآوری بیوتکنولوژی در کشور است.
نقاط قوت و ضعف بیوتکنولوژی ایران
نقاط قوت
-
پیشرفت چشمگیر در بیوتکنولوژی پزشکی و دارویی
-
خودکفایی ۹۹ درصدی در داروهای بیولوژیک
-
جایگاه علمی مناسب (رتبه ۱۲ جهان)
-
رشد سریع شرکتهای دانشبنیان
-
حضور صادراتی در ۳۵ کشور
نقاط ضعف
-
محدودیتهای قانونی در بیوتکنولوژی کشاورزی
-
توسعهنیافتگی بیوتکنولوژی صنعتی و محیطزیستی
-
سهم پایین از GDP
-
کمبود سرمایهگذاری در R&D
-
مهاجرت نیروی انسانی متخصص
جمعبندی نهایی
بیوتکنولوژی ایران طی سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۵ مسیر رشدی معنادار و ساختاریافته را طی کرده است، بهویژه در حوزه پزشکی و دارویی. با وجود سهم نسبتاً پایین از GDP، شاخصهایی مانند خودکفایی دارویی، رشد صادرات، افزایش شرکتهای دانشبنیان و صرفهجویی ارزی نشان میدهد این صنعت به یکی از ستونهای اقتصاد دانشبنیان کشور تبدیل شده است. تحقق اهداف بلندمدت، نیازمند سرمایهگذاری پایدار، اصلاح مقررات، توسعه حوزههای مغفول و حفظ سرمایه انسانی خواهد بود.