گزارش جامع صنعت بیوتکنولوژی ایران -2025 | تحلیل بازار، شرکتها و آینده فناوری زیستی
صنعت بیوتکنولوژی ایران در دهه گذشته به یکی از مهمترین پیشرانهای اقتصاد دانشبنیان کشور تبدیل شده است. ترکیب سرمایه انسانی متخصص، زیرساختهای پژوهشی گسترده، نیازهای داخلی حوزه سلامت و فشار تحریمها، باعث شده ایران مسیری متفاوت اما روبهرشد را در توسعه زیستفناوری طی کند. امروز، بیوتکنولوژی نهتنها یک حوزه علمی، بلکه بخشی راهبردی از اقتصاد، امنیت دارویی و دیپلماسی علمی کشور محسوب میشود.
این گزارش با هدف بررسی جامع وضعیت صنعت بیوتکنولوژی ایران، بازیگران اصلی، ظرفیتها، چالشها و آینده این صنعت تهیه شده و تصویری واقعگرایانه از جایگاه کنونی کشور ارائه میدهد.
وضعیت فعلی صنعت بیوتکنولوژی ایران و جایگاه آن در اقتصاد کشور
در حال حاضر، صنعت بیوتکنولوژی ایران یکی از پویاترین بخشهای اقتصاد دانشبنیان بهشمار میرود. بر اساس آمارهای رسمی، بیش از ۶۰ درصد صادرات دارویی کشور مربوط به محصولات زیستی و بیوتکنولوژیک است. ارزش این صادرات در سالهای اخیر به بیش از ۱۲۰ تا ۱۳۰ میلیون دلار رسیده و روندی افزایشی را تجربه میکند.
در بازار داخلی نیز ارزش فروش محصولات بیوتکنولوژیک حدود ۲۶۰ میلیون دلار برآورد میشود. این عدد نشان میدهد که بیوتکنولوژی، علاوه بر نقش صادراتی، ستون اصلی تأمین داروهای راهبردی در داخل کشور است.
یکی از شاخصهای کلیدی موفقیت این صنعت، کاهش وابستگی ارزی است. تولید داخلی داروهای بیولوژیک طی سالهای اخیر موجب صرفهجویی ارزی ۳.۸ تا ۵ میلیارد دلاری شده که نقش مهمی در تابآوری اقتصاد سلامت ایران داشته است.
Iran’s Biotechnology Sector Growth Indicators (2020-2025)
جایگاه منطقهای و جهانی ایران
ایران از منظر تولید علم در حوزه زیستفناوری جایگاه قابل توجهی دارد. طبق آمارهای بینالمللی:
-
ایران رتبه اول جهان اسلام در تولید مقالات بیوتکنولوژی را دارد
-
رتبه جهانی ایران در این حوزه حدود ۱۱ است
-
طی ۲۸ سال گذشته بیش از ۱۵ هزار مقاله علمی تخصصی در این حوزه منتشر شده است
در حوزه پزشکی بازساختی، سلولدرمانی و ژندرمانی، ایران در میان ۱۰ کشور برتر جهان قرار دارد. این جایگاه حاصل سرمایهگذاری مستمر در زیرساختهای تحقیقاتی و تربیت نیروی انسانی متخصص است.
شرکتهای پیشرو و موتورهای توسعه
CinnaGen
شرکت سیناژن بزرگترین تولیدکننده داروهای بیولوژیک در ایران است و بیش از ۱۰۰ محصول در سبد خود دارد. این شرکت با اخذ گواهیهای بینالمللی مانند GMP اروپایی، توانسته است نقش مؤثری در کاهش واردات داروهای گرانقیمت ایفا کند و تاکنون بیش از ۴.۵ میلیارد دلار صرفهجویی ارزی ایجاد کرده است.
AryoGen Pharmed
آریوژن یکی از مهمترین تولیدکنندگان آنتیبادیهای مونوکلونال در خاورمیانه است. تولید داروهایی مانند ریتوکسیماب و تراستوزوماب، این شرکت را به بازیگری کلیدی در حوزه درمان سرطان و بیماریهای خودایمنی تبدیل کرده است.
Pooyesh Darou
این شرکت با انتقال فناوری از مراکز معتبر بینالمللی مانند ICGEB، در تولید پروتئینهای نوترکیب و داروهای زیستی پیشرفته نقش مهمی ایفا میکند.
Composition of Iran’s Biotechnology Product Portfolio by Category
زیرساختهای تحقیق و توسعه
ایران دارای شبکهای گسترده از مراکز تحقیقاتی فعال در حوزه زیستفناوری است، از جمله:
-
مؤسسه ملی مهندسی ژنتیک و زیستفناوری
-
مؤسسه پاستور ایران
-
مؤسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی
-
دانشگاههای علوم پزشکی سراسر کشور
نشریه Iranian Journal of Biotechnology با ضریب تأثیر معتبر بینالمللی، نقش مهمی در انتشار یافتههای پژوهشی ایفا میکند.
سبد محصولات صنعت بیوتکنولوژی ایران
محصولات بیوتکنولوژی ایران در چند دسته اصلی قرار میگیرند:
-
داروهای نوترکیب و بیوسیمیلارها (حدود ۴۰٪)
مانند اریتروپویتین، اینترفرونها، فیلگراستیم و ریتوکسیماب -
واکسنها (۲۵٪) شامل واکسنهای ویروسی و باکتریایی
-
محصولات سلولی و ژنی (۱۵٪)
-
کیتهای تشخیصی و آزمایشگاهی (۱۰٪)
این تنوع محصول نشاندهنده بلوغ نسبی صنعت بیوتکنولوژی کشور است.
صادرات و بازارهای هدف
ایران در حال حاضر محصولات بیوتکنولوژیک خود را به بیش از ۴۰ کشور صادر میکند. مهمترین بازارهای هدف شامل:
-
کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا
-
آسیای مرکزی و آسیای جنوبی
-
برخی کشورهای آمریکای لاتین
مزیت رقابتی اصلی ایران در این بازارها، قیمت تمامشده پایین، نیروی انسانی متخصص و تجربه تولید در شرایط محدودیت است.
Iran’s Biotechnology Export Distribution by Region (2025)
چالشها و محدودیتها
با وجود دستاوردهای قابل توجه، این صنعت با چالشهای ساختاری روبهروست:
-
تحریمهای مالی و محدودیت نقلوانتقال پول
-
دشواری اخذ مجوزهای بینالمللی مانند FDA و EMA
-
ضعف در نظام مالکیت فکری و ثبت پتنت بینالمللی
-
کمبود سرمایهگذاری خطرپذیر بلندمدت
-
فاصله مقررات داخلی با استانداردهای جهانی بیوسیمیلار
منابع انسانی و سرمایه اجتماعی
-
بیش از ۳۴٪ پروژههای تحقیقاتی توسط زنان هدایت میشود
-
بیش از ۱۷۰۰ پژوهشگر دکتری در حوزههای مرتبط فعالاند
-
دانشگاههای علوم پزشکی نقش محوری در تربیت نیروی متخصص دارند
چشمانداز آینده صنعت بیوتکنولوژی ایران
اهداف کوتاهمدت (۲–۳ ساله)
-
خودکفایی در تولید انسولین و فرآوردههای خونی
-
افزایش صادرات دارویی
-
توسعه خطوط تولید جدید
اهداف میانمدت (۵–۱۰ ساله)
-
توسعه ۱۵ محصول جدید با استانداردهای بینالمللی
-
گسترش مراکز درمان سلولی
-
افزایش سهم بیوتکنولوژی در GDP به ۷٪
اهداف بلندمدت
-
تبدیل ایران به قطب بیوتکنولوژی غرب آسیا
-
حضور پایدار در زنجیره ارزش جهانی زیستفناوری
جمعبندی نهایی
صنعت بیوتکنولوژی ایران در مقطع حساسی از مسیر توسعه خود قرار دارد. برخورداری از زیرساختهای علمی مناسب، نیروی انسانی متخصص، تجربه موفق در تولید داروهای پیشرفته و وجود تقاضای بالای داخلی، زمینهای کمنظیر برای جهش این صنعت فراهم کرده است. در صورتی که چالشهای نهادی، سرمایهگذاری و تعاملات بینالمللی بهصورت هدفمند مدیریت شوند، بیوتکنولوژی میتواند به یکی از ارکان اصلی اقتصاد دانشبنیان کشور تبدیل شود.
با توجه به ظرفیتهای علمی، صنعتی و انسانی موجود، صنعت بیوتکنولوژی ایران این توان را دارد که در سالهای پیشرو به یکی از موتورهای محرک رشد اقتصادی، توسعه صادرات غیرنفتی و ارتقای جایگاه علمی کشور در سطح منطقه و جهان تبدیل شود.