سند ملی زیست فناوری ایران | اهداف، راهبردها و دستاوردها تا افق 1404

سند ملی زیست فناوری ایران یکی از اسناد بالادستی و راهبردی کشور در حوزه علم، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان است که در سال ۱۳۸۳ به تصویب هیئت دولت رسید. این سند با هدف دستیابی به استقلال علمی، کاهش وابستگی به واردات محصولات زیستی راهبردی و تبدیل زیست فناوری به یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد مقاومتی تدوین شد.

افق اجرایی این برنامه ملی، سال ۱۴۰۴ (۲۰۲۵ میلادی) تعیین شده و در آن، ایران باید از جایگاه یک مصرف‌کننده فناوری به تولیدکننده و صادرکننده محصولات زیستی با ارزش افزوده بالا در سطح منطقه و جهان ارتقا یابد.

چشم‌انداز توسعه زیست فناوری ایران در افق ۱۴۰۴

بر اساس چشم‌انداز تعریف‌شده در این سند راهبردی، جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴ باید دارای ویژگی‌های زیر باشد:

• برخوردار از دانش بومی زیست فناوری نوین و توان توسعه فناوری‌های پیشرفته

• بازیگری معتبر در بازار جهانی زیست فناوری با سهم معنادار از تجارت بین‌المللی

• دست‌یافته به خوداتکایی راهبردی در حوزه‌های سلامت، امنیت غذایی و انرژی

• تبدیل زیست فناوری به موتور محرک اقتصاد دانش‌بنیان کشور

این چشم‌انداز نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری در این حوزه صرفاً علمی نیست، بلکه ماهیتی اقتصادی، اجتماعی و امنیتی دارد.

اهداف کمی و قابل سنجش سند ملی زیست فناوری

برای تحقق این چشم‌انداز، چهار هدف کمی مشخص و قابل ارزیابی تعیین شده است:

این شاخص‌ها امکان پایش پیشرفت و ارزیابی عملکرد دستگاه‌های اجرایی را فراهم می‌کنند.

ارزش‌های راهنمای سیاست زیست فناوری کشور

چارچوب ارزشی این برنامه بر مجموعه‌ای از اصول بنیادین استوار است که مسیر توسعه زیست فناوری را هدایت می‌کنند.

اخلاق علمی و زیستی

رعایت اصول اخلاقی در تمامی مراحل پژوهش، توسعه و تجاری‌سازی محصولات زیستی با توجه به ملاحظات فرهنگی و دینی کشور.

خوداتکایی و امنیت ملی

کاهش وابستگی به واردات دارو، واکسن و نهاده‌های زیستی راهبردی.

توسعه پایدار

حفاظت از محیط‌زیست، تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی ایران در فرآیند توسعه فناوری‌های نوین زیستی.

عدالت اجتماعی

تضمین دسترسی عادلانه تمام اقشار جامعه به دستاوردهای علمی و فناورانه.

تعامل جهانی هدفمند

گسترش همکاری‌های بین‌المللی با حفظ استقلال علمی و فناورانه کشور.

اقتدار فناورانه

افزایش توان چانه‌زنی علمی و فناوری ایران در سطح منطقه‌ای و جهانی.

امنیت زیستی

نظارت دقیق و سخت‌گیرانه بر فعالیت‌های زیستی برای پیشگیری از مخاطرات بالقوه.

راهبردهای کلیدی توسعه زیست فناوری

سند ملی زیست فناوری ایران با تعریف ۲۳ راهبرد اجرایی، مسیر تحقق اهداف را ترسیم کرده است. این راهبردها در پنج محور اصلی سازمان‌دهی شده‌اند.

تجاری‌سازی و صنعتی‌سازی

• خصوصی‌سازی حداکثری تولید و تجاری‌سازی

• تسریع تبدیل نتایج پژوهشی به محصول

• ایجاد نظام یکپارچه مدیریت و سیاست‌گذاری

توسعه منابع انسانی

• تکمیل هرم نیروی انسانی از سطح فنی تا پژوهش پیشرفته

• توسعه مهارت‌آموزی متناسب با نیاز صنعت

• ارتقای کیفیت تولید مطابق استانداردهای جهانی

توسعه بازار و صادرات

• ترویج مصرف محصولات زیستی داخلی

• گسترش صادرات منطقه‌ای و بین‌المللی

• ایجاد و تقویت پارک‌ها و مراکز رشد تخصصی

آموزش و پژوهش

• ارتقای کیفیت آموزش دانشگاهی

• تقویت همکاری‌های علمی ملی و بین‌المللی

• توسعه نظام استانداردسازی و پایش کیفیت

زیرساخت‌ها

• تسهیل فرآیندهای صدور مجوز

• ایجاد کریدورهای ویژه سرمایه‌گذاری

• بهبود زیرساخت‌های آزمایشگاهی و صنعتی

اقدامات اجرایی و سیاستی

برای عملیاتی شدن راهبردها، سند ملی زیست فناوری ایران مجموعه‌ای از ۲۹ اقدام اجرایی پیش‌بینی کرده است.

اقدامات مالی

• ایجاد صندوق‌های تخصصی

• معافیت‌های مالیاتی برای حمایت از پژوهش

• تخصیص یارانه به محصولات داخلی

• راه‌اندازی صندوق تجاری‌سازی و صادرات

اقدامات تنظیمی و گمرکی

• ایجاد گمرک‌های تخصصی

• اعمال تعرفه‌های حمایتی برای تولید داخلی

تحقیق و توسعه

• اولویت‌بندی پروژه‌های کاربردی

• افزایش بودجه R&D بیش از رشد GDP

• حمایت از شرکت‌های خدمات تخصصی پژوهشی

ترویج و جذب سرمایه

• معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری

• ایجاد مسیر واحد صدور مجوز

ساختار اجرایی و نظارتی

اجرای مؤثر سند ملی زیست فناوری ایران بر عهده دو نهاد اصلی است:

• شورای عالی انقلاب فرهنگی: سیاست‌گذاری کلان و نظارت راهبردی

• ستاد توسعه زیست فناوری: راهبری اجرایی، هماهنگی بین‌دستگاهی و پایش پیشرفت

حوزه‌های تخصصی

این برنامه چهار حوزه اصلی را پوشش می‌دهد:

• زیست فناوری پزشکی: داروها، واکسن‌ها و پزشکی بازساختی

• زیست فناوری کشاورزی: امنیت غذایی و بهبود محصولات

• زیست فناوری صنعتی: زیست‌فرایندهای صنعتی و شیمیایی

• زیست فناوری محیط‌ زیستی: پالایش محیط و انرژی‌های زیستی

دستاوردهای اجرایی (۱۳۸۳–۱۴۰۴)

اجرای سند ملی زیست فناوری ایران در دو دهه گذشته منجر به نتایج مهمی شده است:

• تولید و ثبت ده‌ها محصول زیستی

• توسعه داروهای نوترکیب و واکسن‌ها

• صادرات محصولات زیستی به بیش از ۱۶ کشور

• ارتقای جایگاه ایران در رتبه‌بندی جهانی

• تربیت نیروی انسانی متخصص و توسعه مراکز تحقیقاتی

چالش‌ها و موانع

با وجود پیشرفت‌ها، سند ملی زیست فناوری ایران با چالش‌هایی مواجه است:

• محدودیت منابع مالی پایدار

• دشواری انتقال و بومی‌سازی فناوری

• کمبود نیروی انسانی ماهر

• ضعف زیرساخت‌های تحقیقاتی و صنعتی

• نیاز به توسعه استانداردهای بین‌المللی

جمع‌بندی

سند ملی زیست فناوری ایران نقشه راهی جامع برای تبدیل کشور به یکی از بازیگران اصلی زیست فناوری در منطقه و جهان است. تجربه دو دهه گذشته نشان می‌دهد که این سند توانسته بستر مناسبی برای رشد علمی و صنعتی فراهم کند، اما تحقق کامل اهداف آن نیازمند تعهد نهادی پایدار، سرمایه‌گذاری مستمر، توسعه منابع انسانی و بهبود محیط کسب‌وکار است.

در چارچوب سند چشم‌انداز ۱۴۰۴، سند ملی زیست فناوری ایران ابزاری کلیدی برای ساختن ایرانی پیشرفته، دانش‌بنیان و مستقل به شمار می‌رود.

فایل سند ملی زیست فناوری

جهت دریافت فایل سند ملی توسعه زیست فناوری کنید.